دیالکتیک «تَعارُف» و «اِعتصام» صورت‌بندی الگوی قرآنیِ هم‌گرایی هویت ملی و امت اسلامی در اندیشۀ آیت‌الله خامنه‌ای(مد ظله العالی)

نوع مقاله : اندیشه سیاسی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسا دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دکتری، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف نظریه‌پردازی در باب نسبت «هویت ملی» و «امت اسلامی»، به صورت‌بندی الگوی هم‌گرای قرآنی بر اساس دیالکتیک دو اصل «تعارف» و «اعتصام» و تحلیل کاربست آن در اندیشه راهبردی آیت‌الله خامنه‌ای می‌پردازد. این مهم با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از «تحلیل محتوای کیفی» انجام شده است. جامعه تحقیق شامل تفاسیر کلیدی قرآن کریم و مجموعه بیانات آیت‌الله خامنه‌ای است که با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب گردیدند و روایی تحقیق از طریق اعتبارسنجی متقابل منابع تأمین شد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که قرآن کریم از طریق دیالکتیک دو اصل «تعارف» (تأیید کثرت هویتی ذیل آیه ۱۳ حجرات) و «اعتصام» (الزام به وحدت فراملی ذیل آیه ۱۰۳ آل‌عمران)، یک الگوی پویا را صورتبندی می‌کند. سنتز این دیالکتیک از طریق محور استعلایی «تقوا» (حجرات: ۱۳) محقق می‌شود که با ابطال سلسله‌مراتب جاهلی، کثرت‌ها را در ذیل یک امت واحده منسجم می‌سازد. این الگوی نظری در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای به یک «راهبرد مقاومت» عملیاتی در برابر راهبرد تفرقه‌افکنانه نظام سلطه بدل می‌شود که در آن، هویت‌های ملی ضمن حفظ موجودیت خود، در چارچوب امت واحده به انسجام و قدرت راهبردی دست می‌یابند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Dialectic of "Ta'aruf" and "I'tisam": Formulating the Quranic Model for the Convergence of National Identity and the Islamic Ummah in the Thought of Ayatollah Khamenei

نویسندگان [English]

  • Reza Mollazadeh 1
  • Meisam Shoaib 2
1 Postdoctoral Researcher, Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 PhD, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Aiming to theorize the relationship between "national identity" and the "Islamic Ummah," this research formulates a Quranic model of convergence based on the dialectic of two principles, 'Ta'aruf' (mutual recognition) and 'I'tisam' (holding fast), and analyzes its application within the strategic thought of Ayatollah Khamenei. This study was conducted using a descriptive-analytical method, employing qualitative content analysis. The research population comprises key exegeses of the Holy Quran and the collected statements of Ayatollah Khamenei, which were selected via purposive sampling. The validity of the research was established through the cross-validation of multiple sources. Findings indicate that the Holy Quran formulates a dynamic model through the dialectic of two principles: 'Ta'aruf' (the affirmation of identity-based plurality, per Surah Al-Hujurat, 49:13) and 'I'tisam' (the imperative for transnational unity, per Surah Al-Imran, 3:103). The synthesis of this dialectic is achieved through the transcendent axis of 'Taqwa' (piety), which nullifies pre-Islamic (Jahili) hierarchies and integrates these pluralities within a cohesive 'single Ummah.' This theoretical model is transformed, in the thought of Ayatollah Khamenei, into an operational 'strategy of resistance' against the hegemonic system's divisive stratagems. Within this framework, national identities retain their existence while achieving cohesion and strategic strength under the umbrella of the single Ummah.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sedition
  • Islamic Ummah
  • Ayatollah Khamenei
  • definitions
  • piety
  • Islamic unity
  • national identity
قرآن کریم
آلوسی، محمود بن عبدالله. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۵ ق.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. تفسیر التحریر و التنویو (تفسیر ابن عاشور). بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ ق.
ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب. المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۲ ق.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر). بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۹ ق.
بحرانی، هاشم بن سلیمان. البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۵ ق.
بقاعی، ابراهیم بن عمر. نظم الدرر فى تناسب الآیات و السور. بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۷ ق.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیر البیضاوی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ ق.
پانی‌پتی، ثناءالله. التفسیر المظهری. کویته، پاکستان: مکتبة رشدیه، ۱۴۱۲ ق.
جصاص، احمد بن علی. احکام القرآن (جصاص). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ ق.
حبیبی، نیک بخش، (۱۳۸۷)، راهبرد مطلوب نظامی نظریه ی دفاع ولایی بنیان مرصوص» در جنگ ناهمطراز با نگرش به اصل «دفاع نبوی»، مجله سیاست دفاعی، شماره مسلسل ۶۴، پاییز، از صفحه ۱۱۵ تا صفحه ۱۶۴.
حسکانی، عبیدالله بن عبدالله. شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۱ ق.
حسینی خامنه‌ای، سید علی. "بیانات در دیدار کارگزاران نظام." ۱۳۷۱/۰۶/۲۴.
———. "بیانات در دیدار کارگزاران نظام." ۱۳۸۳/۰۲/۱۸.
———. "بیانات ‌در دیدار جمعی از قاریان." ۱۳۸۸/۰۵/۰۳.
———. "خطبه‌های نماز جمعه تهران." ۱۳۸۹/۱۱/۱۵.
———. "بیانات در دیدار کارگزاران حج‌." ۱۳۹۰/۰۷/۱۱.
———. "خطبه‌های نماز عید فطر." ۱۳۹۱/۰۵/۲۹.
———. "بیانات در دیدار مسئولان نظام و سفرای کشورهای اسلامی." ۱۳۹۱/۰۵/۲۹.
———. "بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در مسابقات بین‌المللی قرآن کریم." ۱۳۹۲/۰۳/۱۸.
———. "بیانات در دیدار مسئولان نظام و سفرای کشورهاى اسلامى." ۱۳۹۳/۰۳/۰۶.
———. "بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در مسابقات بین‌المللی قرآن." ۱۳۹۷/۰۲/۰۶.
———. "بیانات در دیدار کارگزاران حج." ۱۳۹۸/۰۴/۱۲.
———. "پیام به مناسبت فرارسیدن ایام حج." ۱۳۹۹/۰۵/۰۷.
———. "بیانات در دیدار ائمه جمعه سراسر کشور." ۱۴۰۱/۰۵/۰۵.
———. "بیانات در دیدار جمعی از علما و بزرگان اهل سنت کشور." ۱۴۰۳/۰۶/۲۶.
دروزه، محمد عزه. التفسیر الحدیث: ترتیب السور حسب النزول. بیروت: دارالغرب الاسلامی، ۱۴۲۱ ق.
درویشی، فرهاد، (۱۳۹۲)، اثر بخشی روایت جنگ ایران و عراق در تعمیق هویت ایرانی - اسلامی، مجله ی سیاست دفاعی، شماره مسلسل ٨٤، پاییز، از صفحه ١٣٥ تا صفحه ١٦٧.
رضا، محمد رشید. تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. بیروت: دارالمعرفة، ۱۴۱۴ ق.
زحیلی، وهبه. التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج. دمشق: دارالفکر، ۱۴۱۱ ق.
زمخشری، محمود بن عمر. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ ق.
سمرقندی، نصر بن محمد. تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم. بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۶ ق.
شریف رضی، محمد بن حسین. تلخیص البیان فی مجازات القرآن. بیروت: دارالأضواء، ۱۴۰۶ ق.
طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ ق.
طبرانی، سلیمان بن احمد. التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم (الطبرانی). اربد، اردن: دارالکتاب الثقافی، ۲۰۰۸ م.
طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ ش.
طبری، محمد بن جریر. جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبری). بیروت: دارالمعرفة، ۱۴۱۲ ق.
طوسی، محمد بن حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
عباس، عبدالله بن. تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس. گردآوری مجدالدین ابوطاهر محمد بن یعقوب الفیروزآبادی. بیروت: دارالکتب العلمیة، بی‌تا.
عیاشی، محمد بن مسعود. التفسیر (تفسیر العیاشی). تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰ ق.
فضل‌الله، سید محمدحسین. من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک، ۱۴۱۹ ق.
فخر رازی، محمد بن عمر. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ ق.
فرات کوفی، فرات بن ابراهیم. تفسیر فرات الکوفی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۰ ق.
قاسمی، جمال‌الدین. تفسیر القاسمی المسمی محاسن التأویل. بیروت: دارالکKتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۸ ق.
قطب، سید. فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق، ۱۴۲۵ ق.
قمی، علی بن ابراهیم. تفسیر القمی. قم: دارالکتاب، ۱۳۶۳ ش.
کلاه چیان، محمود، (۱۳۹۸)، کارگزاران امنیت در مکتب امنیتی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه آفاق امنیت، شماره مسلسل چهل و سوم، تابستان، از صفحه ۵ تا صفحه ۳۲.
ماوردی، علی بن محمد. النکت و العیون تفسیر الماوردی. بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، بی‌تا.
ماتریدی، محمد بن محمد. تأویلات أهل السنة (تفسیر الماتریدی). بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۶ ق.
مراغی، احمد مصطفی. تفسیر المراغی. بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
مقاتل بن سلیمان. تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ ق.
مکارم شیرازی، ناصر. الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، ۱۴۲۱ ق.
مغنیه، محمدجواد. التفسیر الکاشف. قم: دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۲۴ ق.