تحلیل ظرفیت های قانون اساسی ج.ا.ا در خصوص مشارکت مسئولانه مردم در عرصه حکمرانی بر اساس نظریه خلافت انسان شهید صدر (ره)

نعیمی, امیر; حبیب زاده, توکل

تحلیل ظرفیت های قانون اساسی ج.ا.ا در خصوص مشارکت مسئولانه مردم در عرصه حکمرانی بر اساس نظریه خلافت انسان شهید صدر (ره)

نوع مقاله : سیاست گذاری و حکمرانی سیاسی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری رشته معارف اسلامی و حقوق عمومی دانشگاه امام صادق(ع) و پژوهشگر پژوهشکده کوثر، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران.

² دانشیار، گروه حقوق عمومی و بین الملل دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.

چکیده

مشارکت مردم در نظام‌های سیاسی یکی از مهم‌ترین عوامل کارآمدی و پایداری حکومت‌ها به شمار می‌رود. در حکومت اسلامی، این مشارکت نه‌تنها به‌عنوان یک حق اجتماعی بلکه به‌مثابه تکلیفی دینی نیز مطرح است. این مقاله باهدف بررسی ظرفیت‌های قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در خصوص مشارکت مسئولانه مردم در عرصه حکمرانی، بر اساس نظریه «دو رکنی الهی - مردمی» شهید سید محمدباقر صدر نگارش یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قانون اساسی ایران با پیش‌بینی سازوکارهای مختلف از جمله اصول ۶، ۸، ۲۷، ۵۶، ۱۰۰ و ۱۷۴، مشارکت مردم را در سطح تقنین، اجرا و نظارت تضمین کرده است. بر اساس نظریه خلافت انسان شهید صدر، مشروعیت نظام سیاسی نه صرفاً الهی و نه صرفاً مردمی، بلکه ترکیبی از هر دو است؛ بنابراین، مشارکت مسئولانه مردم در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تجلی عملی نظریه خلافت انسان و رکن مردمی مشروعیت به شمار می‌آید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اندیشه سیاسی

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Capacities of the Constitution of the Islamic Republic of Iran for Responsible Public Participation in Governance according to Muhammad Baqir al-Sadr's Theory of Collective Caliphate of Man

نویسندگان [English]

Amir Naeemi ¹
Tavakkol Habibzade ²

¹ PhD student in Islamic Studies and Public Law at Imam Sadeq University and researcher at the Kausar Research Institute, Imam Hussein University, Tehran, Iran.

² Associate Professor, Department of Public and International Law, Imam Sadegh University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Public participation in political systems is one of the most significant factors in ensuring the efficiency and stability of governments. In Islamic governance, such participation is not only recognized as a social right but also regarded as a religious duty. This article aims to examine the capacities of the Constitution of the Islamic Republic of Iran regarding responsible public participation in governance, based on Ayatollah Sayyid Muhammad Baqir al-Sadr’s theory of the “dual foundation of legitimacy: divine and popular.”

The findings indicate that the Iranian Constitution, through various mechanisms such as Articles 6, 8, 27, 56, 100, and 174, guarantees people’s participation at the levels of legislation, execution, and supervision. According to al-Sadr’s theory of the vicegerency of man, the legitimacy of a political system is neither solely divine nor merely popular, but rather a combination of both. Therefore, responsible public participation in the Constitution of the Islamic Republic of Iran represents the practical realization of the theory of vicegerency of man and the popular pillar of legitimacy.

کلیدواژه‌ها [English]

Public Participation
Islamic Governance
Constitution
Ayatollah Muhammad Baqir al-Sadr
Viceregency of Man
Legitimacy

مراجع

اراکی، محسن. (۱۳۹۵). مبانی فقهی مشروعیت دولت اسلامی. قم: نشر علم. ص. ۱۱۲.

اراکی، محسن. (1399)، فقه نظام سیاسی اسلام، جلد اول، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ چهارم.

پورفرد، مسعود. (1387)، مبانی و مبادی اندیشه سیاسی شهید صدر، نشریه حکومت اسلامی، شماره 50، صص 155-184

جوادی آملی، عبدالله. (1389). ولایت‌فقیه فقاهت و عدالت. قم: اسراء.

حسینی حائری، سید کاظم. (1393)، زندگی نامه و خاطرات شهید صدر، ترجمه سید مهدی نوری و زینب آذربو، قم: دفتر نشر معارف، چاپ اول.

حسینی حائری، سید کاظم. (1375)، نظام سیاسی اسلام، نشریه حکومت اسلامی، شماره 1، صص 8-49

حسینی، سید ابراهیم. (1385)، نظام حقوقی اسلام؛ مبانی، منابع، ساختار و امتیازات، نشریه معرفت مهر، شماره 106، صص 10-23.

حسینی‌نسب، م. (۱۳۹۶). جمهوری دینی و چالش مشروعیت. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی. ص. ۷۵، ۷۹، ۸۱، ۹۴، ۱۰۵، ۱۰۷.

خمینی، روح الله. (۱۳۶۸). ولایت‌فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ص. ۷۸، ۸۴.

سعدی، حسینعلی؛ محمدحسین بیاتی و بهنام طالبی طادی. (1398). انسان شناسی نظام‌سازی فقهی؛ با تأکید بر آراء آیت‌الله سیدمحدباقر صدر. نشریه راهبرد فرهنگ، شماره 48، 195-223.

سعدی، م. (۱۳۹۹). خلافت انسان در اندیشه شهید صدر. تهران: انتشارات اندیشه. ص. ۱۴۲،

صدر، س.م.ب. (۲۰۰۰). خلافة الانسان و الشهادة علی الناس. بیروت: دارالتعارف. ص. ۴۵،

صدر، س.م.ب. (۲۰۱۴). اسلام راهبر زندگی. تهران: مرکز نشر. ص. ۸۹، ۹۱، ۹۳، ۹۵.

صدر، سید محمدباقر. (1393 الف)، اسلام راهبر زندگی، ترجمه مهدی زندیه، قم: دارالصدر، چاپ اول.

صدر، سید محمدباقر. (1393 ج)، اقتصاد ما، جلد دوم، ترجمه سید محمد مهدی برهانی، قم: دارالصدر، چاپ اول.

صدر، سید محمدباقر. (1393 د)، بارقه ها، ترجمه سید امید مؤذنی، قم: دارالصدر، چاپ اول.

صدر، سید محمدباقر، (1381)، سنت‌های تاریخ در قرآن، مترجم و محقق: جمال‌الدین موسوی اصفهانی، تهران: انتشارات تفاهم، چاپ سوم

صدر، سید محمدباقر. (بهار 1382). نگرش فقهی و مقدماتی به پیش نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ترجمه امین رضا عابدی‌نژاد. فلصنامه اندیشه صادق.

قدسی، مصطفی؛ نائیج، محمد. (1403)، «الزامات مشارکت مردم در وضع قوانین و مقررات»، فصلنامه مدیریت اسلامی، دوره 32، شماره 2، صص 195-171

کعبی، عباس. (1392). مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران، پژوهشکده شورای نگهبان، ج 1.

کعبی، عباس. (1401)، فقه حقوق اساسی، انتشارات منهاج علم، ج 1.

مصباح یزدی، م. (۱۳۸۰). حکومت اسلامی و ولایت‌فقیه. قم: مؤسسه امام خمینی. ص. ۹۹.

نائینی، م. (۱۳۷۸). تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله. تهران: نشر نی. ص. ۵۲

نجاران طوسی، حامد. (1401). «الگوی نقش‌آفرینی حوزه و دانشگاه در تمدن‌سازی مبتنی‌بر منظومه فکری امامین انقلاب اسلامی»، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، دوره 1، شماره 1، صص 83-53